در مباحث گذشته تقرير نموديم كه نفوس ، در مقام رجوع به عالم آخرت ، حامل نتايج اعمال و نيات و افكار خود مىباشند . و آنچه كه در نشأت دنياوى كسب نموده‌اند از كمالات علمى و عملى ، يا صفات و نيات مبدأ شرور و اعدام ، مبدأ لذّات يا آلام آنان خواهد بود . و نيز بيان شد كه بر طبق درجات و مراتب نيات و اعمال و افكار و حصول تجسم حاصل از اعمال و افكار در باطن نفوس ، مراتب و درجات ارواح بعد از خراب دنيا و بوار عالم ماده ، مراتب حشر و معاد و درجات لذات و آلام آنان تعيين مىشود . و نيز بيان نموديم كه هر عملى از اعمال انسانى كه از نيت و قصد و اراده منبعث مىشود ، اثرى از آن در غيب وجود انسان باقى مىماند . و نيز تقرير نموديم كه اثر هيچ فعلى ، از لوح وجود نفس زايل نمىشود و مخفى نمىماند ؛ چه آن كه آخرت و قيامت ، يوم تبلى السرائر و روز ظهور بواطن است . آنچه در اين عالم پنهان است ، در آخرت به حسب نحوهء وجود ، عيان و ظاهر مىشود . و نيز تقرير نموديم كه تكرر اعمال از خوب و بد ، زشت و زيبا به تدريج ، زمينهء تجسم آن را در لوح روح فراهم مىسازد و كم كم روح انسانى به صورت مناسب عمل و نيت متصور و به حقيقت واقعى آن متجسم خواهد شد ، لذا يكى از تأويلات كريمهء « إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ » همان متصور شدن نفوس انسانى است به صورت اعمالى كه از او در دنيا سر زده و آن اعمال با اخلاق حيوانات و وحوش ملازم بوده است ، چه آن كه شخص متكبر ، به صورت پلنگ و دلقك ، به صورت ميمون و هكذا هر نفسى به صورت مناسب با اعمال خود محشور مىشود . و در مقام رسيدن به مراتب جنان و دركات نيران ، به امرى وراى ذات خود و ذات فاعل خود احتياج ندارد . و نفوس ، در آخرت مستكفى بالذّاتند . و معاقب و مبدأ عذاب و شرور و مبدأ نعم و رحمت ، از وجود آنان خارج نمىباشد . و فيض حق تعالى در نفوس سعدا و انفس اشقيا متجلى است ، بر مؤمن